An Assessment of the Distinction between Ishārī Tafsīr and Taṣawwufī Tafsīr
DOI:
https://doi.org/10.31436/shajarah.v31i1.2337Keywords:
ishārī tafsīr, tasawwufī tafsīr, Qur’anic exegesis, Sufism, ishārahAbstract
This study examines ishārī tafsīr, a contested concept in the tafsīr literature, with regard to its meaning and content. It analyzes the effects of the differing usages of the constituent term ishārah across various Islamic disciplines on the definition of ishārī tafsīr. The study has established that conflating these different usages under a single compound term has resulted in conceptual ambiguity regarding the scope and nature of ishārī tafsīr. To resolve this ambiguity, interpretations commonly classified as ishārī tafsīr are examined and differentiated according to their defining characteristics, and a terminological and definitional proposal is put forward. Foregrounding the juridical usage of ishārah, the study argues that interpretations deriving indirect meanings from the lexical or semantic indications of the Qurʾānic text, whose connection with the text can be established, should properly be designated as ishārī tafsīr. By contrast, Sufi explanations distinguished by their source of knowledge, content, terminology, and pedagogical orientation are more appropriately classified as taṣawwufī tafsīr. The study further notes that some Sufi interpretations that establish a clear link with the text may be treated as an intermediate category designated as “taṣawwufī–ishārī tafsīr.” Methodologically, data gathered through a literature review were analyzed by means of content analysis; the topic was addressed primarily within a theoretical framework and supported by examples. It has been concluded that the proposed distinction will contribute to a more consistent and sound evaluation of Qurʾānic interpretations.
Downloads
References
Abū Ḥayyān, Muḥammad b. Yūsuf b. ʿAlī b. Yūsuf. al-Baḥr al-Muḥīṭ fi al-Tafsīr. Edited by Ṣidqī Muḥammad Jamīl. 11 vols. Beirut: Dār al-Fikr, 2010.
Addas, Claude. İbn Arabi -Kibrit-i Ahmer’in Peşinde- [Quest for the Red Sulpher The Life of Ibn ʻArabī]. Çeviren Atila Ataman. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2004.
Ağbal, Davut. İbn Arabî’de İşârî Tefsir [Allusive Exegesis in Ibn ʻArabī]. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
Aḥmad, Ebū ʿAbdirraḥmān al-Farāhīdī al-Khalīl b. Kitāb al-ʿAyn. Edited by Hindāwī, ʿAbd al-Ḥamīd. 4 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2003.
Ālūsī, Ebū’l-Faḍl Shihābuddīn al-Sayyid Maḥmūd al-. Rūḥ al-Maʿānī fī Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm wa-al-Sabʿ al-Mathānī. Edited by ʿAlī ʿAbd al-Bārī ʿAtiyya. 16 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1994.
Aslan, Nasi, ve Derviş Dokgöz. “Fıkıh Usulündeki ‘İşaretin Delaleti’ ile İşârî Tefsirlerdeki ‘Ayetin İşareti’nin Karşılaştırılması [Comparison of ‘Signification of the Sign’ in Islamic Jurisprudence and ‘Sign of the Verse’ in Allusive Exegesis]”. Usûl: İslam Araştırmaları, sy 36 (2021): 29-54.
Ateş, Süleyman. İşârî Tefsîr Okulu [The School of Allusive Exegesis]. Ankara: Ankara University Faculty of Theology Publications, 1974.
Ay, Mahmut. “Ahmed b. Acîbe ve İşârî Tefsir Açısından ‘el-Bahru’l-Medîd’ [Ahmed b. Ajiba and ‘al-Bahr al-Madid’ in Terms of Allusive Exegesis]”. Ph.D. Thesis, Marmara University, 2010.
———. “İşarî Tefsirde Yöntem Meselesi [The Problem of Method in Allusive Exegesis]”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 26 (2012): 59-110.
Bakkal, Ali. “Örnekler Bağlamında Usûl-i Fıkıhta ‘İşaretin Delâleti’ Kavramının Kapsamı [The Scope of the Concept ‘Signification of the Sign’ in the Methodology of Islamic Law in the Context of Examples]”. Turkish Academic Research Review 7, sy 1 (2022): 263-95. DOI: https://doi.org/10.30622/tarr.1021217
Bardakçı, Mehmet Necmettin. Sosyo-Kültürel Hayatta Tasavvuf [Sufism in Socio-Cultural Life]. Isparta: Fakülte Kitabevi, 2000.
Bardakoğlu, Ali. “Delâlet [Signification]”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 9. İstanbul: TDV Publications, 1994.
Bursevī, İsmāʿīl Ḥaqqī al-. Rūḥ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Edited by ʿAbd al-Laṭīf Ḥasan ʿAbd al-Raḥmān. 10 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2018.
Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi [History of Exegesis]. 2 vols. Ankara: Fecr Yayınları, 1996.
Chodkiewicz, Michel. Sahilsiz Bir Umman [An Ocean Without Shore]. Çeviren Atila Ataman. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2003.
Çakmaklıoğlu, M. Mustafa. İbn Arabî’de Ma’rifetin İfadesi [Expression of Gnosis in Ibn ʻArabī]. İstanbul: İnsan Yayınları, 2007.
Çalışkan, İsmail. “Tefsir ve Tasavvuf: Tasavvufî-İşârî Tefsir [Exegesis and Sufism: Sufi-Allusive Exegesis]”. İçinde Sosyal Bilimlerde Disiplinlerarası Çalışmanın İmkânı: Tasavvuf Örneği, 83-147. Ankara: Ankara University Publications, 2022.
Çelik, Ahmet. Tasavvufî Tefsir Âlûsî Örneği [Sufi Exegesis: The Case of Al-Alusi]. Erzurum: Ekev Yayınevi, 2002.
Çelik, Muhammed. “İşarî Tefsirin Sınırları ve Elmalılı Hamdi Yazır’da İşarî Tefsir [The Limits of Allusive Exegesis and Allusive Exegesis in Elmalılı Hamdi Yazır]”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4, sy 2 (2002): 1-28.
Dhahabī, Muḥammad Ḥusayn al-. al-Tafsīr wa-al-Mufassirūn. 3 vols. Cairo: Maktabat Wahbah, t.y.
Dihlawī, Walī Allāh Aḥmad b. ʿAbd al-Raḥīm al-. al-Fawz al-Kabīr fī Uṣūl al-Tafsīr. Çeviren Muḥammad Anwar al-Badakhshānī. Karachi: Bayt al-ʿIlm, 2006.
Ebû Tâlib el-Mekkî, Muhammed b. Ali b. Atıyye. Kûtü’l-Kulûb fî Mu‘âmeleti’l-Mahbûb ve Vasfî Tarîkı’l-Mürîd ilâ Makâmi’t-Tevhîd. Edited by Mahmûd İbrâhîm Muhammed er-Radvânî. 3 vols. Kahire: Dâru’t-Türâs, 2001.
Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’ân Dili [The True Religion, the Language of the Qur’an]. 10 vols. İstanbul: Yenda Yayın-Dağıtım, 2001.
Ghazālī, Imām al-. el-Mustasfa: İslam Hukukunda Deliller ve Yorum Metodolojisi [al-Mustasfa: Methodology of Evidence and Interpretation in Islamic Law]. Çeviren H. Yunus Apaydın. 2 vols. Kayseri: Rey Yayıncılık, 1994.
Gördük, Yunus Emre. İslam Geleneğinde İşârî Tefsir [Allusive Exegesis in Islamic Tradition]. Istanbul: Kitâbi Yayınevi, 2023.
Ibn al-ʿArabī, Muḥyiddīn. al-Futūḥāt al-Makkiyya. Direktör Aḥmad Shamsuddīn. 9 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1999.
Ibn Ḥazm, Ebū Muḥammad ʿAlī b. Aḥmad b. Saʿīd. al-Iḥkām fī Uṣūl al-Aḥkām. Edited by Aḥmed Muḥammad Shākir. 8 vols. Beirut: Dār al-Āfāq al-Jadīda, t.y.
Ibn Manẓūr, Ebū’l-Faḍl Jamāl al-Dīn Muḥammad b. Mukarram. Lisān al-ʿArab. 15 vols. Beirut: Dār Ṣādir, t.y.
Ibn ʿAjība, Ebū’l-ʿAbbās Aḥmad b. Muḥammad. al-Baḥr al-Madīd fī Tafsīr al-Qurʾān al-Majīd. Edited by Aḥmad ʿAbdullāh al-Qurashī Ruslān. 5 vols. Cairo: Al-Hayʾah al-Miṣriyyah al-ʿĀmmah li-al-Kitāb, 1999.
Jāḥiẓ, Ebū ʿUthmān ʿAmr b. Baḥr al-. al-Bayān wa-al-Tabyīn. Edited by ʿAbdüsselām Muḥammed. 4 vols. Cairo: Maktabat al-Khānjī, 1998.
Jaṣṣāṣ, Ebū Bakr Aḥmad b. ʿAlī al-Rāzī al-. Aḥkām al-Qurʾān. Edited by Muḥammad al-Ṣādiq Qamḥāwī. 5 vols. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, 1992.
Jawharī, Ismāʿīl b. Ḥammād al-. Tāj al-Lughah wa-Ṣiḥāḥ al-ʿArabiyyah. Edited by Aḥmad ʿAbd al-Ghafūr ʿAṭṭār. 6 vols. Beirut: Dār al-ʿIlm li-al-Malāyīn, 1990.
Jurjānī, ʿAlī b. Muḥammad al-Sayyid al-Sharīf al-. Muʿjam al-Taʿrīfāt. Cairo: Dār al-Fāḍila, 2011.
Kafawī, Ebū al-Baqāʾ Ayyūb b. Mūsā al-Ḥusaynī al-. al-Kulliyyāt. Sorumlu editör ʿAdnān Darwīsh, Muḥammad al-Miṣrī. Beirut: Muʾassasat al-Risālah, 1998.
Kalābādhī, Ebū Bakr Muḥammad b. Isḥāq al-Bukhārī al-. al-Taʿarruf li-Madhhab Ahl al-Taṣawwuf. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1434.
Karadaş, Cağfer. İbn Arabi’nin İtikâdî Görüşleri [Theological Views of Ibn ʻArabī]. Istanbul: Beyan Yayınları, 1997.
Kılıç, Mahmud Erol. “el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 13:251-58. Istanbul: TDV Publications, 1996.
Māturīdī, Ebū Manṣūr Muḥammad b. Muḥammad b. Maḥmūd al-. Taʾwīlāt Ahl al-Sunnah: Tafsīr al-Māturīdī. Edited by Majdī Bāsallūm. 10 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2005.
Musāʿid b. Sulaymān, Nāṣir al-Ṭayyār. Mafhūm al-Tafsīr wa-al-Taʾwīl wa-al-Istinbāṭ wa-al-Tadabbur wa-al-Mufassir. Dār Ibn al-Jawzī, 1427.
Najm al-Dīn al-Kubrā, Aḥmad b. ʿUmar b. Muḥammad, ve Aḥmad b. Muḥammad ʿAlāʾ al-Dawlah Simnānī. al-Taʾwīlāt al-Najmiyya. Edited by Aḥmad Farīd al-Mazīdī. 6 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2009.
Nasr, Seyyed Hossein. Üç Müslüman Bilge [Three Muslim Sages: Avicenna, Suhrawardi, Ibn ʻArabī]. Çeviren Ali Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 2016.
Öngören, Reşat. “Bir Bilgi Kaynağı Olarak Tasavvufta Keşfin Değeri [The Value of Discovery (Kashf) in Sufism as a Source of Knowledge]”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 5 (2002): 85-96.
Özköse, Kadir. “Tasavvuf Kültüründe Bâtın ve Bâtınî/Ledünnî Bilgi Kavramlarının Referans Çerçevesi [The Reference Frame of the Concepts of Batin and Batini/Ledunni Knowledge in Sufi Culture]”. 2018, 59-84.
Polat, Fethi Ahmet. “İşârî Tefsirin Kabul Şartları Çerçevesinde ‘Fîhi Mâ Fîh’te Yer Alan Kur’ân Yorumlarının Kritiği [Critique of Qur’anic Interpretations in ‘Fihi Ma Fih’ within the Framework of Acceptance Conditions of Allusive Exegesis]”. Mevlâna ve Mevlevîlik Sempozyumu I (2007): 363-78.
Qaṭṭān, Mannāʿ al. Mebāḥith fī ʿUlūm al-Qurʾān. Cairo: Maktabat Wahbah, 2000.
Qushayrī, Ebū al-Qāsim ʿAbd al-Karīm b. Hawāzin al-. Laṭāʾif al-Ishārāt. Edited by Ibrāhīm Basyūnī. 3 vols. Cairo: Al-Hayʾah al-Miṣriyyah al-ʿĀmmah li-al-Kitāb, 2000.
Rāzī, Ebū ʿAbdillāh Fakhr al-Dīn Muḥammad b. ʿUmar al-. Mafātīḥ al-Ghayb. 32 vols. Beirut: Dār al-Fikr, 1981.
Rūmī, Fahd b. ʿAbd al-Raḥmān b. Sulaymān al-. Ittijāhāt al-Tafsīr fi al-Qarn al-Rābiʿ ʿAshar. 3 vols. Beirut: Muʾassasat al-Risālah, 1997.
Ṣābūnī, Muḥammad ʿAlī al-. al-Tibyān fī ʿUlūm al-Qurʾān. Tehran: Dār Iḥsān, 2003.
Sak, Hasan İslam. İbnü’l-Arabî’nin Kur’an İlimlerine Yaklaşımı -el-Fütûhatü’l-Mekkiyye Örneği- [Ibn al-ʻArabī’s Approach to Qur’anic Sciences: The Case of al-Futuhat al-Makkiyya]. Istanbul: İnsan Yayınları, 2023.
Sarakhsī, Ebū Bakr Muḥammad b. Aḥmad b. Ebī Sahl al-. Uṣūl al-Sarakhsī. Hyderabad: Lujnat Iḥyāʾ al-Maʿārif al-Nuʿmāniyya, t.y.
Sarrāj, Ebū Naṣr al-Ṭūsī al-. al-Lumaʿ. Cairo: Dār al-Kutub al-Ḥadītha, 1960.
Ṣubḥī Ṣāliḥ. Mabāḥith fī ʿUlūm al-Qurʾān. Beirut: Dār al-ʿİlm li-al-Melāyīn, 1977.
Sulamī, Ebū ʿAbd al-Raḥmān Muḥammad b. al-Ḥusayn al-. Ḥaqāʾiq al-Tafsīr. Edited by Sayyid ʿImrān. 2 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, t.y.
Suyūṭī, Jalāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥmān al-. al-Itqān fī ʿUlūm al-Qurʾān. Edited by Muṣṭafā Dīb al-Bughā. 2 vols. Damascus: Dār al-Muṣṭafā, 2008.
Süslü, Mehmet Zeki. “Tasavvufî Tefsir Metodu ve Bâtınî Te’vîl Geleneğiyle Mukayesesi [The Method of Sufi Exegesis and Its Comparison with the Tradition of Batini Interpretation]”. Ph.D. Thesis, Süleyman Demirel University, 2017.
Tirmidhī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammad b. ʿAlī b. al-Ḥasan al-Ḥakīm al-. Bayān al-Farq bayna al-Ṣadr wa-al-Qalb wa-al-Fuʾād wa-al-Lubb. Amman: Royal Islamic Strategic Studies Centre, 2009.
Tustarī, Ebū Muḥammad Sahl b. ʿAbdillāh al-. Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. Cairo: Dār al-Ḥaram li-al-Turāth, 2004.
Uludağ, Süleyman. İbn Arabî. 3. bs. Ankara: TDV Yayınları, 2015.
———. “İşârî Tefsir [Allusive Exegesis]”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 23:424-28. Istanbul: TDV Publications, 2001.
———. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü [Dictionary of Sufi Terms]. Istanbul: Marifet Yayınları, 1995.
Uzun, Nihat. “Tefsir Disiplini Açısından Bâtınî ve İşârî Yorumun İlmî Değeri [The Scientific Value of Batini and Allusive Interpretation in Terms of the Discipline of Exegesis]”. 2018, 181-237.
Zabīdī, Sayyid Muḥammad Murtaḍā al-Ḥusaynī al-. Tāj al-ʿArūs min Jawāhir al-Qāmūs. Edited by Commission. 40 vols. Kuwait: Al-Turāth al-ʿArabī, 2001.
Zamakhsharī, Ebū al-Qāsim Jārullāh Maḥmūd b. ʿUmar al-. al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl wa-ʿUyūn al-Aqāwīl fī Wujūh al-Taʾwīl. Edited by ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd ve ʿAlī Muḥammed Muʿavviḍ. 6 vols. Riyadh: Maktabat al-ʿUbaykān, 1998.
———. Asās al-Balāghah. Edited by Muḥammad Bāsil ʿUyūn al-Sūd. 2 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1998.
Zarkashī, Badr al-Dīn Muḥammad b. ʿAbdillāh al-. al-Burhān fī ʿUlūm al-Qurʾān. Edited by Muḥammad Abū al-Faḍl Ibrāhīm. 4 vols. Cairo: Maktabat Dār al-Turāth, 1983.
Zarqānī, Muḥammad ʿAbd al-ʿAẓīm al-. Manāhil al-ʿIrfān fī ʿUlūm al-Qurʾān. Edited by Fawwāz Aḥmad Zamarlī. 2 vols. Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī, 1990.


Al-Shajarah: 