مِيْرَاثُ ذَوِي الأَرْحَامِ عِنْدَ فُقَهَاءِ المَذْهَبِ الشَّافِعِيَّةِ: دِرَاسَةٌ فِقْهِيَّةٌ تَحْلِيْلِيَّةٌ
الشروط والطرق في توريث ذوي الأرحام عند متأخري الشافعية
Keywords:
Keywords: Inheritance – Dhawi al-Arham – Opinions of Scholars – Shafi’i School of thoughtAbstract
تُعد مسالة ميراث ذوي الأرحام من المسائل اختلف فيها الفقهاء بين المذاهب، حيث ذهب بعضهم إلى توريثهم بعد أن يأخذ أصحاب الفروض والتعصيب نصيبهم، بينما ذهب آخرون إلى عدم توريثهم. أما في المذهب الشافعي، فقد تعددت الأقوال في هذه المسألة. وفي هذا البحث، يتناول الباحث تعريف ميراث ذوي الأرحام، ويستعرض آراء فقهاء الشافعية في مسألة توريثهم، بالإضافة إلى استعراض الطرق المتبعة في توريثهم عند من قالوا بذلك. و قد تضمن البحث ثلاثة مباحث؛ فالمبحث الأول يتناول تعريف ذوي الأرحام ومرتبتهم بين الورثة في الميراث، والمبحث الثاني يستعرض آراء فقهاء الشافعية في مسألة توريثهم، بينما يتناول المبحث طرق توريث ذوي الأرحام. يعتمد البحث على منهجين؛ الأول هو المنهج اللاستقرائي لجمع المعلومات، والثاني هو المنهج التحليلي لتحليل أقوال فقهاء الشافعية وأدلتهم في مسألة توريث ذوي الأرحام. وقد اختتم البحث بذكر أهم النتائج التي توصل إليها الباحث، ومنها: تتباين آراء الفقهاء في التعامل مع ميراث ذوي الأرحام، ولكنهم اتفقوا على أنه لا يُورثُ ذوو الأرحام إذا كان للميّت ورثة بالفروض أو بالتعصيب عدا الزوجين، واختلفوا في توريثهم إذا لم يكن للميّت ورثة بالفروض أو بالتعصيب، أو إذا تبقى شيء من التركة بعد نصيب أحد الزوجين.
Downloads
References
Ibn Fāris, A. b. F. b. Z. al Qazwīnī al Rāzī. (1979/1399 AH). Ma‘jam maqāyīs al lugha (ʿAbd al Salām Muḥammad Hārūn, Ed.). Dār al Fikr.
Majma‘ al Lughah al ‘Arabīyah bi al Qāhira, Ibrāhīm Muṣṭafā, Aḥmad al Zayyāt, Ḥāmid ‘Abd al Qādir & Muḥammad al Najjar. (n.d.). al Mu‘jam al Wasiṭ . Dār al Da‘wa.
Ibn Manẓūr, M. b. M. b. ‘Alī Abū al Faḍl al Manẓūr al Anṣārī al Rūayfī al Ifrīqī. (1993/1414 AH). Lisān al ‘Arab (3rd ed.). Dār Ṣādir.
al Ḥaṣkafī, M. b. ‘Alī b. M. b. ‘Abd al Raḥmān al Ḥanafī al Ḥaṣkafī. (2002/1423 AH). al-Durr al Mukhtār Sharḥ Tanwīr al Abṣār wa Jāmi‘ al Biḥār (ʿAbd al Mun‘im Khalīl Ibrāhīm, Ed.). Dār al Kutub al ‘Ilmiyya.
al Qarāfī, A. al ‘Abbās Shahāb al Dīn Aḥmad b. Idrīs al Qarāfī. (1994). al Dhakhīra (Muḥammad Ḥajjī, Ed.). Dār al Gharb al Islāmī.
‘Abd al Karīm b. Muḥammad b. ‘Abd al ‘Azīz al Lāḥim. (2000/1421 AH). al Farā’iḍ (1st ed.). Ministry of Islamic Affairs, Saudi Arabia.
al Shīrāzī, Ibrāhīm b. ‘Alī b. Yūsuf al Shīrāzī. (n.d.). al Muhadhhab fī fiqh al Imām al Shāfi‘ī . Dār al Kutub al ‘Ilmiyya.
al Khin, Muṣṭafā, al Buġhā, Muṣṭafā, & al Sharbijī, ‘Alī. (1992/1413 AH). al Fiqh al Manhajī ‘alā madhhab al Imām al Shāfi‘ī (4th ed.). Dār al Qalam.
al Bahūtī, Manṣūr b. Yūnus al Bahūtī al Ḥanbalī. (2000–2008/1421–1429 AH). Kashf al Qinā‘ ‘an matn al Iqnā (Ministry of Justice Ed.). Ministry of Justice, Saudi Arabia.
al Ṣābūnī, Muḥammad ‘Alī b. al Shaykh Jamīl al Ṣābūnī al Ḥalabī. (n.d.). al Mawārīth fī al Sharī‘a al Islāmiyya fī Ḍaw’ al Kitāb wa al Sunnah . Dār al Kutub al ‘Ilmiyya.
al Maznī, Abū Ibrāhīm Ismā‘īl b. Yaḥyā al Maznī. (1983/1403 AH). Mukhtaṣar al Maznī. In al Shāfi‘ī, M. b. I. al Umm (Vol. 2). Dār al Fikr.
al Jawīnī, ʿAbd al Malik b. ‘Abd Allāh al Jawīnī. (2007/1428 AH). Nihāyat al Maṭlab fī dirāyat al Madhhab (ʿAbd al ‘Aẓīm Maḥmūd al Dīb, Ed.). Dār al Minhāj.
al Zuḥaylī, Wahba b. Muṣṭafā. (n.d.). al Fiqh al Islāmī wa Adillatuh [Islamic Jurisprudence and its evidences] (12th ed.). Dār al Fikr.
al Sharbinī, Shams al Dīn Muḥammad b. Muḥammad. (1994/1415 AH). Mughni al Muḥtāj ilā ma‘rifat ma‘ānī alfāẓ al Minhāj (ʿAlī M. Ma‘wāḍ & ʿĀdal A. ‘Abd al Mawjūd, Eds.). Dār al Kutub al ‘Ilmiyya.
al Nawawī, Abū Zakariyyā’ Muḥyī al Dīn Yaḥyā b. Sharaf. (2005/1425 AH). Minhāj al Ṭālibīn wa ‘Umdat al Muftīn fī al Fiqh (ʿAwaḍ Qāsim Aḥmad, Ed.). Dār al Fikr.
al Anṣārī, Zakarīyyā’ b. Muḥammad al Sannīkī. (1997/1417 AH). Minhaj al Ṭullāb fī fiqh al Imām al Shāfi‘ī [Curriculum for Students…] (Ṣalāḥ M. ‘Uwayḍa, Ed.). Dār al Kutub al ‘Ilmiyya.
al Māwardī, Abū al Ḥasan ‘Alī b. Muḥammad. (1999/1419 AH). al Ḥāwī al Kabīr fī fiqh madhhab al Imām al Shāfi‘ī (ʿAlī M. Ma‘wāḍ & ʿĀdal A. ‘Abd al Mawjūd, Eds.). Dār al Kutub al ‘Ilmiyya.
al Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad b. Muḥammad al Ṭūsī. (n.d.). al Wasīṭ fī al Madhhab (Aḥmad M. Ibrāhīm & Muḥammad M. Tāmir, Eds.). Dār al Salām.
al ‘Umrānī, Abū al Ḥusayn Yaḥyā b. Abī al Khair. (2000/1421 AH). al Bayān fī madhhab al Imām al Shāfi‘ī (Qāsim M. al Nūrī, Ed.). Dār al Minhāj.
Ibn Kathīr, Ismā‘īl b. ‘Umar. (1999/1420 AH). Tafsīr al Qur’ān al ‘Aẓīm [Exegesis of the Qur’ān] (Sāmī M. al Salāma, Ed.). Dār Ṭayyiba.
al Shanqīṭī, Muḥammad al Amīn. (2019/1441 AH). Aḍwā’ al Bayān fī īḍāḥ al Qur’ān bi al Qur’ān (1st ed.). Dār ‘Aṭā’āt al ‘Ilm & Dār Ibn Ḥazm.
Ṣiddīq Ḥasan Khān, Abū al Ṭayyib Muḥammad Ṣiddīq. (n.d.). al Rawḍah al Nadiyya sharḥ al Durar al Bahiyya. Dār al Ma‘rifah.
al Tirmidhī, Abū ‘Īsā Muḥammad. (1996). al Jāmi‘ al Kabīr (Sunan al Tirmidhī) (Bashshār ‘A. Ma‘rūf, Ed.). Dār al Gharb al Islāmī.
Ibn Mājah, Abū ‘Abd Allāh Muḥammad b. Yazīd. (2009/1430 AH). Sunan Ibn Mājah(Shu‘ayb al Arna’ūṭ, Ed.). Dār al Risālah.
al Dāraqutnī, Abū al Ḥasan ‘Alī b. ‘Umar. (2004/1424 AH). Sunan al Dāraqutnī (Shu‘ayb al Arna’ūṭ et al., Eds.). Mu’assasat al Risālah.
al Ṭayyār, ‘Abd Allāh, al Muṭlaq, ‘Abd Allāh, & al Mūsā, Muḥammad. (2011/1432 AH). al Fiqh al Muyassar (1st ed.). Madār al Waṭan.
al Harrarī, Muḥammad al Amīn. (2018/1439 AH). Sharḥ Sunan Ibn Mājah al musammā: Murshid dhawi al ḥijā… (1st ed.). Dār al Minhāj.
Ibn Ḥajar al ‘Asqalānī, Aḥmad b. ‘Alī. (1998/1419 AH). al Talkhīṣ al Ḥabīr fī takhrīj aḥādīth al Rāfi‘ī al Kabīr. Dār al Kutub al ‘Ilmiyya.
Ibn Qayyim al Jawziyyah, Muḥammad b. Abī Bakr. (2019/1440 AH). Tahdhīb Sunan Abī Dāwūd… (Nabīl al Sindī, Ed.). Dār ‘Aṭā’āt al ‘Ilm & Dār Ibn Ḥazm.
al Shawkānī, Muḥammad b. ‘Alī. (1993/1413 AH). Nayl al Awtār (ʿIṣām al Ṣabbāṭī, Ed.). Dār al Ḥadīth.
al Sarakhṣī, Muḥammad b. Aḥmad. (n.d.). al Mabsūṭ k. Dār al Ma‘rifah.
al ‘Īdān, ‘Abd al ‘Azīz, & al Yatāmī, Anas. (2018/1439 AH). al Fatūḥāt al Rabbāniyya… (1st ed.). Dār Rukā’iz.
al Ghāmidī, Nāṣir b. Muḥammad. (2009/1430 AH). Mīrāth dhawī al arḥām. Majallat Jāmiʿat Umm al Qurā, (48), 486–564.
ʿĪsāwī, ʿĀdil. (2020). Mīrāth dhawī al arḥām…. Majallat al Bāḥith, 2(4), 53–79.
Masʿūdī, Rashīd. (2015). Mīrāth dhawī al arḥām fī qānūn al usra. Majallat al Dirāsāt, 8(1), 7–28.
Būrās, Ṣalāḥ al Dīn & Ḥammādī, Nūr al Dīn. (2021). Ishkālāt tawrīth dhawī al arḥām…. Majallat al ʿUlūm al Qānūniyya, 6(2), 127–144.
Qadīrī, Muḥammad Tawfīq. (2022). Aḥkām mīrāth dhawī al arḥām… [Rules in Algerian Family Law]. Majallat al Dirāsāt al Qānūniyya, 5(2), 1230–1247.
Dhīb, Zakarīyyā’. (2023). Dhawī al arḥām wa ishkālāt tawrīthihim… [Inheritance Issues]. al Majalla al Jazā’iriyya, 12(3), 364–377.
